“Naše političke probleme treba gledati jedanput sa čisto srpskog stanovišta” M. Crnjanski
Lemon Berry Studio
Manastir Žiča
NAJVREDNIJE U SRBIJI

Zadužbine dinastije Nemanjića

ZADUŽBINE DINASTIJE NEMANJIĆA: Manastir Žiča, mesto krunisanja srpskih kraljeva

Zadužbine dinastije Nemanjića, crkve i manastiri širom Srbije, dizani su da bi učvrstili veru u narodu, a danas su to najvrednija kulturno – istorijska dobra naše zemlje

Pravoslavni hramovi imali su izuzetno bitnu ulogu u srednjem veku, u njima su donošene istorijske odluke, bili su centar administracije, u njima se odvijao početak opismenjavanja ljudi. Za vreme dinastije Nemanjića, ali i kasnije, bilo je uobičajno da vladar za vreme upravljanja državom podigne zadužbinu koja će ostati iza njega. One danas čine primer posebne ere u arhitekturi, dok njihove freske predstavljaju vredne riznice srednjevekovnog slikarstva. Manastiri u Srbiji su se neretko gradili na saobraćajnicama koje su bile ključne u srednjem veku, što otkriva njihov politički značaj.

U srednjevekovnoj srpskoj državi kultura se razvijala pod okriljem Nemanjića upravo u njihovim zadužbinama odnosno manastirima u kojima se obrazovalo buduće sveštenstvo. Stoga su zadužbine, njih 12,  koje su ostavili vladari naše najpoznatije dinastije od višestrukog značaja za srpsku kulturu i istoriju. Bogati srednjevekovnim umetničkim delima, mnogi od njih su pod zaštitom UNESCO-a.

HILANDAR – PRVI SRPSKI UNIVERZITET

Hilandar
HILANDAR: Sveto mesto hodočašća

Manastir Hilandar je najpoznatija zadužbina Nemanjića, nalazi se na Svetoj gori (Atos), na istočnom kraku grčkog poluostrva Halkidiki. Ova autonomna monaška zajednica je četvrta po redu u hijerarhiji svetogorskih manastira i broji oko pedeset monaha koji i danas žive po tipiku koji je odredio Sveti Sava. Ovo je jedan od najpoznatijih manastira – zadužbina u našem narodu, baš zato što su ga zajedno podigli župan Stefan Nemanja i njegov najmlađi sin Rastko Nemanjić – Sveti Sava 1198.godine, sa 30 metara visokim bedemima kako bi ga zaštitili od gusara i njihovih pljačkaških pohoda. Manastirski kompleks je podignut na ruševinama jednog starog manastira, a njegov uticaj ne samo na religiju već i na kulturu Srbije bio je osetan kroz celu istoriju.

Monasi Hilandara imali su značajan udeo u razvijanju srpske književnosti i kulture, a najuspešniji među njima dolalizili su u Srbiju na vodeće položaje u crkvi. Upravo zbog te činjenice da su se tu i obrazovali budući mislioci i umetnici, mnogi Hilandar smatraju prvim srpskim univerzitetom.

Danas je manastir Hilandar sveto mesto hodočašća za pravoslavne vernike, ali i značajna riznica kulture. Manastir uvučen u grčke planine i zaštićen visokim bedemima od pljački i pustošenja uspeo je da izbegne sudbinu većine srpskih svetih hramova. Tako je i do danas sačuvan veliki broj fresaka i pisanih radova pa se sa razlogom smatra riznicom srednjovekovne srpske umetnosti.

Hilandar kao i svaki drugi manastir živi od rada. Kada nisu posvećeni molitvi, monasi se bave proizvodnjom meda, obrađuju zemlju, brinu se o voćnjacima, pletu se brojanice, slikaju ikone i slično. Hilandar ima značajan posed obradivih površina, obrađivanih znanjem monaha koje se prenosi sa koleno na koleno, ali i uz pomoc strucnjaka sa Poljoprivrednog fakulteta. Požar koji je zahvatio manastir u martu 2004.godine odneo je više od polovine korisnih površina. Mnogo toga što je preživelo vekove promena, bojeva i istorijskih pljački nestalo je u tom nesrećnom događaju. Obnova je počela te godine, a više od 60 odsto manastira obnovljeno je do prošle godine.

SIMBOLI STUDENICE

Manastir Studenica
STUDENICA: Najlepše srednjevekovne freske

Manastir Studenica uništavana je nekoliko puta, ali bez obzira na to još uvek čuva bogatu riznicu fresaka XIII i XIV veka. Osnovao ju je Stefan Nemanja u XII veku, a njegove mošti se i danas nalaze u tom zdanju. Manastir se nalazi pod zaštitom UNESCO-a. Iako jedan od najznačajnijih hramova Srpske Pravoslavne Crkve, Studenica je važno kulturno dobro zbog radova koji svedoče o srednjevekovnoj umetnosti koji su poznati stručnoj javnosti iz celog sveta.

Manastirski kompleks čine četiri crkve: Bogorodičina, Kraljeva, crkva Nikoljača i još jedna crkva koja je očuvana u temeljima. Impresivna zadužbina oblikovana vizantijsko – raškim stilom, posvećena Uspenju presvete Bogordice, pretrpela je značajna oštećenja tokom turske vladavine i od 14 crkava u manastirskom kopleksu danas su sačuvane tri. Početkom XVII veka nekadašnjii duhovni politički i kulturni centar je izgubio dobar deo istorijskih spisa i umetničkih dobara u požaru i zemljotresu. Restauracija tokom XIX i XX veka vratila je ono što mi danas poznajemo kao Studenicu.

Bogorodičina crkva je građena u vizantijskom stilu sa određenim primesama romanike, pravcem koji je bio dominatan na zapadu. Mešavina ova dva stila izrodila je Rašku školu. Fasada te crkve obložena je pločama belog meremera, a vrhunac izgradnjepredstavljaju četiri portala od kojih se najviše izdvaja zapadni. Unutrašnjost osim vrednog živopisa, čuva i druge ukrase koji na estetski izuzetan način izražavaju simbole Bogorodice.

Najznačajniji umetnički predmeti u Studenici su naravno srednjevekovne freske, ali i Studenički krst, Studenički orao i Studeničko raspeće. Studenički krst je napravljen krajem XII veka i prepoznatljiv je simbol gradnje iz doba vladavine Stefana Nemanje, krst ukršta dve simbolike, sidro kao spasenje u Hristu i simboliku rasta koja se vidi u biljnim elementima. Studenički orao prema predanju simboliše Stefana Nemanju, srpski narod i državu koji pokušavaju da izađu iz meteža.

PEĆKA PATRIJARŠIJA, SEDIŠTE SRPSKE CRKVE

Pećka patrijaršija
PEĆKA PATRIJARŠIJA: Riznica umetničkih dela

Još jedna zadužbina Nemanjića koja je pod zaštitom UNESCO-a, a pri tom su zidovi tog manastirskog kompleksa bili svedoci nekih od najznačajnijih događaja u istoriji pogotovo kada je reč o Srpskoj pravoslavnoj crkvi. Njen značaj je u tome što je bila osnovana kao prva autokefalna crkva. Osnivač je bio Sveti Sava. On je organizovao prvu samostalnu srpsku crkvu u XIII veku koja se zvala Žička, da bi potom postala Pećka arhiepiskopija. Ugled i uticaj te crvke je rastao, a najzaslužniji za to je bio Car Stefan Dušan koji ju je i izdigao na nivo patrijaršije.

Međutim, kao i svi spomenici pravoslavne vere na ovim prostorima i ovaj kompleks je imao dinamičnu i nestabilnu istoriju uslovljenu različitim osvajačima. Sredinom XV veka Pećka Patrijaršija gubi samostalnost da bi je braća Sokolovići povratili sto godina kasnije. Tada su pravoslavni Srbi došli pod jednu zajedničku crkvenu vlast. Nestabilna vremena za Pećku Patrijaršiju međutim i dalje nadolaze, u XVII i XVIII veku njena samostalnost ponovo biva uzdrmana i za upravljanje tim pravoslavnim kompleksom borili su se centri moći sa strane. Međutim tokom XVIII veka jačalo je i organizovanje srpskih pravoslavnih zajednica koje su težile ka samostalnosti, do koje su na kraju i došli. Ovaj skup crkava nalazi se na domaku Peći, kraj Pećke Bistrice, a u komšiluku je i Rugovska klisura. Sedište srpskih arhiepiskopa i patrijarha ovde se vekovima nalazilo i oduvek je ovaj manastir okupljao teologe, pisce, slikare i svi oni su ostavljali svoja svoja umetnička svedočenja o ovom duhovnom kompleksu.

Pećka Patrijaršija danas nije samo značajni spomenik srpske pravoslavne crkve već i riznica umetničkih dela koja su tu sačuvana. Pećka Patrijaršija bila je tema oštrih polemika i 2008.godine kada su zidovi njenih crkava ofarbani u crveno. Ovo je urađeno po ugledu na manastirske crkve u Žiči, međutim ima i predstavnika stručne javnosti koji su tada burno reagovali ne odobravajući tu odluku.

SJAJ IZNUTRA VISOKIH DEČANA

Visoki Dečani
VISOKI DEČANI: Jedinstven primer srpskog gradilteljstva

Manastir Visoki Dečani izuzetno je vredna građevina, hram iz XIV veka. Zadužbina je Stefana III Dečanskog i pod zaštitom je UNESCO-a zbog svih umetničkih i kulturnih vrednosti koje čuva vekovima. Epitet „visoki” Dečani su dobili zbog toga što manastirska crkva predstavlja najveću i najvišu očuvanu građevinu srednjevekovne Srbije, ali i zbog skupocenih materijala najvišeg kvaliteta od kojih je sazidana.

Neznani putopisac iz XV veka ovako je opisao Stefanovu zadužbinu: „Svaku misao prevazilazi lepotom, mramorjem i različitim likovima, za šta nije dovoljna godina da se ispriča, a izgled crkve vid i oči koje gledaju umara, od silne svetlosti mramora kao neka zvezda Danica koja iznutra sja”. Arhitektonski koncept manastira Visoki Dečani i dan danas stoji nenarušen bilo kakvim naknadnim dogradnjama što predstavlja jedinstven primer crkvenog graditeljstva iz treće decenije XIV veka.

UNESCO je manastir Visoki Dečani 2004. godine uvrstio na listu Svetske kulturne baštine, uz obrazloženje da su „njegove freske jedan od najvrednijih primera renesanse Paleologa u vizantijskom slikarstvu i dragocen zapis o životu u XIV veku”. Manastir Dečani ima izuzetno bogatu riznicu: u njemu se čuvaju zadužbinske povelje Stefana Dečanskog i Cara Dušana, mnoštvo starih predmeta od neprocenjive vrednosti kao i 150 starih rukopisnih knjiga.

BELI ANĐEO BLAGOSILJA IZ MILEŠEVE

Manastir Mileševa
MILEŠEVA: U njoj je sahranjen Sveti Sava

Manastir Mileševa jedan je od najpoznatijih srednjevekovnih manastira u Srbiji, potiče iz prve polovine XIII veka. Zadužbina je kralja Vladislava, najpoznatija je po freski Beli anđeo koja se i danas tamo nalazi. Mileševska crkva posvećena je prazniku Vaznesenja Gospodnjeg, sagrađena je u raškom stilu, po ugledu na vladarske zadužbine podignute pre nje, Studenicu i Žiču.

Pored svog izuzetnog duhovnog značaja, manastir Mileševa, zahvaljujući svojim freskama, jedan je od prvih spomenika mlade srpske umetnosti. Romanski stil u kome je Mileševa sagrađena bio je karakterističan za područje tadašnjeg sprskog primorja a prilagođen je potrebama Pravoslavne crkve. Jednostavna, ozidana sigom, crkva je prvobitno imala samo jednu kupolu da bi prilikom restauracija dobila još jednu. Interesantno je da je 1235. godine Mileševska crkva dobila je još jednu, spoljašnju pripratu, koju je kralj Vladislav sagradio da bi u njoj sahranio svog strica, Svetog Savu. To što je telo svetitelja sahranjeno u Mileševi još više je povećalo ugled i do tada poštovanog manastira.

Jedna od prvih srpskih štamparija radila je u ovom manastiru tokom XV veka, što pokazuje da se u Mileševi od duhovnih i kulturnih aktivnosti nije uzdržavalo ni u izuzetno teškim uslovima. Freske Mileševe ubrajaju se u najbolja evropske ostvarenja iz XIII veka, a jedna od najpoznatijih svakako je čuveni Beli Anđeo. Pored toga, od izuzetnog značaja su portreti prvih Nemanjića, kao i kompozicije Skidanje sa krsta i Rođenje. Zbog svega ovoga ova srednjevekovna zadužbina Nemanjića zaštićena je kao prirodni, kulturni i istorijski kompleks od izuzetnog značaja.

LOZA DINASTIJE U GRAČANICI

Gračanica
GRAČANICA: Oslikano 16 portreta Nemanjića

Manastir Gračanica nalazi se na levoj obali reke Gračanke u istoimenom naselju u neposrednoj blizini Prištine. Podignut je početkom XIV veka i zadužbina je kralja Milutina. Prema narodnom predanju kralj je baš ovde zaspao uoči bitke i sanjao anđela koji mu je predskazao da će bitku dobiti, ali da u znak zahvalnosti mora da podigne manastir na tom mestu, što je on i učinio. Pomenuti hram predstavlja izuzetan primer arhitekture.

Gračanica kao verski lokalitet čuva i umetničko blago srednjeg veka. Freske na unutrašnjim zidovima crkve predstavljaju najveće dostignuće dvorske slikarske škole kralja Milutina. Delo su čuvenih freskopisaca iz Soluna Mihaila i Jeftihija u čijoj izradnji su im pomagali njihovi učenici. Najstarije i ponajbolje freske nalaze se na unutrašnjoj priprati koje su, iako potiču iz 1321. godine, odlično očuvane.

U Gračanici je prvi put u srpskom slikarstvu naslikana uspravna razgranata loza dinastije Nemanjić sa šesnaest portreta. Manastir Gračanica je od strane UNESCO-a stavljen pod zaštitu kao deo Svetske kulturne baštine.

SOPOĆANI – IZVOR LEPOTE

Sopoćani
SOPOĆANI: Najbolji majstori freskpisanja ostali nepoznati

Manastir Sopoćani potiče iz prve polovine XIII veka, zadužbina je trećeg sina Stefana Prvovenčanog, kralja Stefana Uroša Prvog. Hram nastao u blizni Novog Pazara, na mestu gde se oformila srednjevekovna srpska država, posvećen je Svetoj Trojici. Lepota kojom je zasenio ostale verske zadužbine služila ga je i vekovima kasnije i donela mu je svetsku slavu.

Kralj Stefan Uroš je za živopisanje unutrašnjosti crkve unajmio neke od najboljih carigradskih umetnika, koji je tada važio za kulturnu prestonicu sveta. Na oslikavanju je bio angažovan veći broj umetnika od kojih su dvoje ponajboljih oslikavali oltarski prostor i naos. Na žalost, do danas je ostala nepoznanica ko su bili ovi veliki umetnici kojima u tom vremenu nije bilo ravnih. Iako je manastir više od dva veka stajao otkriven, mnoge freske su sačuvane, pretpostavlja se zahvaljujući kvalitetu kreča. Sopoćani su dobili naziv po slovenskoj reči “sopot” koja je označavala izvor.

O velikom značaju manastira Sopoćani govore crkvine isposnice i metosi pronađeni u okolini manastira. Veliki broj grobnica otkriven prilikom arheoloških iskopavanja svedoči o velikom broju iskušenika koji su vekovima boravili u ovom manastiru, a blizina tadašnjeg prestonog grada Rasa doprinela je da manastir ne oskudeva u materijalnim dobrima.

ŽIČA, MESTO KRUNISANJA

Žiča
ŽIČA: Uzor za neimare srednjeg veka

Manastir Žiča se nalazi u blizini Kraljeva, datira iz XIII veka kao zadužbina srpskog kralja Stefana Prvovenčanog. U izgradnji ovog pravoslavnog hrama učestvovao je i Rastko Nemanjić poznatiji kao Sveti Sava. Unutrašnjost crkve tj. njeni zidovi čuvaju pravo kulturno – istorijsko blago u dva sloja fresaka: prvi i stariji sloj, nastao oko 1220. godine svrstava se u takozvano Zlatno doba srpskog slikarstva a drugi, mlađi sloj, živopisan, nastao za vreme kralja Milutina, naslikan je pod uticajem Renesanse Paleologa, a po mišljenju mnogih stručnjaka Žiča je bila uzor u graditeljstvu tokom srednjeg veka. Manastir je više puta uništavan, pljačkan i rušen za vreme napada Tartara, Turka i nemačke okupacije. Obnavljan je između svetskih ratova a najznačajniji radovi restauracije završeni su 1987.godine. U ovom manastiru organizovana su ustoličenja episkopa i vladara dinastije Nemanjića, a Novovekovni kraljevi Srbije Aleksandar i Petar Karađorđević obnovili su tradiciju i svoju ceremoniju krunisanja obavili su u Žiči.

STUPOVI OŽIVELI POSLE TRI VEKA

Đurđevi Stupovi
ĐURĐEVI STUPOVI: Zavetna građevina Stefana Nemanje

Đurđeve Stupove podigao je u drugoj polovini XII veka veliki župan Stefan Nemanja, neposredno po njegovom preuzimanju prestola i posvetio ih svetom Đorđu. Manastir je deo Svetske kulturne baštine i pod zaštitom je UNESCO-a. Ovo zdanje značajno je i po svojoj arhitekturi za koju se smatra da je bila uzor u građevinarstvu na području tadašnje Srbije i Balkana.

Po svedočenju Stefana Prvovenčanog, sina i biografa župana Stefana Nemanje, njegov se otac zavetovao, prilikom svog utamničenja u jednoj pećini, da će kada se domogne slobode i prestola sagraditi manastir i posvetiti ga svetom Đorđu. Nemanja je ispunio svoj zavet: Đurđevi Stupovi izgrađeni su na izuzetnom položaju, na istaknutom uzvišenju i to na zemlji koja je bila u posedu dinastije Nemanjića. Novi konak izgrađen 2002. godine omogućio je da se posle skoro tri veka Đurđevim Stupovima vrate monasi i ponovo začuje liturgija. Ispred samog manastira podignut je i omanji muzej u kome se čuvaju najznačajniji očuvani predmeti iz crkve kao i delovi građevina.

LJUBOSTINJA KNEGINJE MILICE

Manastir Ljubostinja
LJUBOSTINJA: Svetinja u kome je pokrov knezu vezla Jefimija

Manastir Ljubostinja predstavlja zadužbinu kneginje Milice. Srednjovekovni manastir potiče sa kraja XIV i početka XV veka. Nalazi se u blizini Trstenika i Vrnjačke banje. Ktitorka manastira Ljubostinja kneginja Milica, posle prepuštanja prestola svom sinu Stefanu u njemu se zamonašila i dobila ime Evgenija.

Kneginja Milica je posle monašenja u Ljubostinji okupila udovice srpske vlastele izginule u Kosovskoj bici, među kojima je bila i Uglješina žena Jefimija, jedna od prvih srpskih umetnica i književnica. Jefimija je na svili, zlatnim koncem, izvezla čuveni pohvalni pokrov knezu Lazaru.

Ljubostinja je jedan od retkih srednjevekovnih manastira koji je sačuvao imena svojih graditelja i freskopisaca. Na kamenom pragu vrata koja vode iz priprate u hram uklesano je “Protomajstor Borović Rade” – čuveni Rade Neimar iz narodnih pesama. Slikar Makarije takođe je zabeležio svoje ime na luku iznad vrata a na manastirskim freskama autentično su ostale zabeležene odežde, nakit i insignije tadašnje vlastele, što je od izuzetnog značaja za proučavanje materijalne kulture toga vremena.

ZLATO FRESAKA BANJSKE

Manastir Banjska
BANJSKA: Više od 500 godina bio u ruševinama

Manastir Banjska zadužbina je jednog od najmoćnijih vladara iz dinastije Nemanjića, kralja Stefana Uroša II Milutina. Ova srednjevekovna riznica srpske arhitekture i kulture potiče iz XIV veka i 2007. godine obeleženo je sedam vekova njenog postojanja. Manastir Banjska, koji se nalazi na Kosovu i Metohiji u blizni Zvečana, bio je jedan od najvećih feudalnih poseda zbog velikog zemljišta i okolnih sela kojim je ktitor darivao svoju zadužbinu.

Najveći ponos manastira Banjska bilo je takozvano „banjsko zlato”, opevano u narodnim pesmama i zabeleženo u putopisima iz toga doba. Naime, „banjsko zlato” činili su tanki zlatni listići kojima je oblagana pozadina fresaka. Danas su ostali samo fragmenti tog živopisa.

Po želji Ktitora utvrđenje je građeno po ugledu na studeničku Svetu Bogorodicu. Manastir je više od petstotina godina bio u ruševinama, ali je obnovljen 2004.godine. Ono što je ostalo, delovi kamenih ukrasa i manastirske fasade čuvaju se u Narodnom muzeju u Beogradu i Arheološkom muzeju u Skoplju.

RAVANICA, LAZAREVA ZADUŽBINA

Ravanica
RAVANICA: Ovde su ispevane najlepše pesme o Kosovu

Manastir Ravanica predstavlja zadužbinu kneza Lazara, potiče iz XIV veka i smeštena je u podnožju Kučajskih planina. Knez je svoju zadužbinsku crkvu posvetio je prazniku Vaznesenja Gospodnjeg i ogradio je čvrstim odbrambenim bedemima sa sedam kula, a srednjevekovno zdanje oslikano je svega nekoliko godina pred Kosovski boj.

Nakon čuvene Kosovske bitke 1389. godine i Lazareve pogibije, njegove mošti su iz prištinske crkve Vaznesenja prenesene u njegovu zadužbinu Ravanicu, što je od ovog manastira učinilo mesto hodočašća sprskog naroda. Osim toga, Ravanica je postala kulturni centar u kome se negovala pisana reč kao i usmeno narodno stvaralaštvo pa je tako najveći broj narodnih pesama posvećenih Kosovu i kosovskim junacima nastao baš na ovom mestu.

Tokom vekova Ravanica je često bila mesto sukoba sa turskim osvajačima što se i vidi po onome što je ostalo od srednjevekovnog pravoslavnog hrama. Manastirski živopis danas je u teškom stanju pa su čitavi delovi zidova goli. Preostale kompozicije su u priličnoj meri izbledele, ali je i dan danas prepoznatljiva ideja koju je sledio freskopisac u oslikavanja Lazareve zadužbine. Danas taj hram više ne štite zidovi i kule – oni su u ruševinama i mogu se prepoznati samo njihovi ostaci, ali je manastirska crkva u dobrom stanju.

Teks preuzet sa sajta www.gost.rs.

Najnovije

Prokleto sve što je oteto

Ne možemo se odupreti Americi i Evropi da nam na silu oduzmu Кosovo i Metohiju, ali ima nešto što mi možemo, a to je – da se sa time ne složimo! – rekao je patrijarh Pavle, jasno ističući da je reč o okupaciji na koju nikada ne smemo pristati, ma koliko dugo bio taj konflikt zamrznut

Inženjeri srpske svesti

U “Nedelji promene srpske svesti” koja se slučajno ili ne podudarila sa Sajmom knjiga, Kajl Skot osudio je ponovo generala Lazarevića, književnica Herta Miler optuživala je Srbe umesto da im se izvini, visoki američki zvaničnik Hojt Brajan Ji zapretio je da “nema više sedenja na dve stolice”, Peter Handke nije došao na Sajam, a Srbija je sve to – “mudro oćutala”

Kako se Ivo Andrić okitio Nobelom?

Preko Andrića, kao građanskog pisca, koji je više simbol jugoslovenstva nego komunizma, iako se izjašnjavao kao Srbin, Nobelov komitet odao je priznanje režimu u SFRJ i istovremeno se nije poistovetio sa njim, označivši jugoslovenski sadržaj istorijskog kretanja u zapadnom, američkom pravcu kao poželjan

Mislilac na granici

Sećanje na Dragoša Кalajića, slikara i mislioca, jednog od najznačajnijih srpskih intelektualaca u drugoj polovini 20.veka, koji je uticao na oblikovanje intelektualne biografije mnogih  mladih, u vreme kada je komunizam spadao sa očiju, a Kalajićeva kontrarevolucionarna lektira pomagala da se gleda dalje i dublje

Sajber nož pobeđuje karcinom

Ukoliko pacijent dođe na vreme i ako bolest nije u poodmaklom stadijumu, procenat uspešnosti uklanjanja i lečenja svih vrsta tumora je čak 85 odsto, kaže Čedomir Vukić, regionalni menadžer grčke klinike Jatropolis iz Atine koja je već pomogla mnogima iz Srbije

Desetka iz života za Natašu

Posle svega što joj je sudbina priredila, Nataša Kovačević je uspela da se vrati na košarkaški teren, osvoji Kup Cige Vasojevića, osnuje humanitarnu Fondaciju, napiše knjigu, postane predsednica KKŽ Crvena Zvezda, osvoji duplu krunu, završi dva fakulteta, ekonomiju i 30.oktobra diplomira menadžment na Fakultetu za sport Univeziteta Union Nikola Tesla u Beogradu
Fenix - Veliki